Groepsdruk in de zaal: waarom anoniem stemmen helpt

In de jaren vijftig deed Solomon Asch een eenvoudig experiment. Proefpersonen zagen een lijn en moesten zeggen welke van drie andere lijnen even lang was. Een makkelijke vraag, waar je zonder groep vrijwel nooit een fout op maakt. Maar de andere mensen in de groep waren ingewijd en gaven bewust allemaal hetzelfde foute antwoord.

Ongeveer driekwart van de echte deelnemers ging minstens één keer mee met de groep, tegen hun eigen waarneming in.

Twee dingen maakten het verschil

• Eén medestander. Als één ander wel het goede antwoord gaf, durfden mensen veel vaker hun eigen antwoord te geven.
• Anonimiteit. Als mensen hun antwoord niet hardop hoefden te zeggen, gingen ze minder vaak mee met de groep.

Voor iedereen die met groepen werkt, zijn dat twee bruikbare knoppen om aan te draaien.

Wat dit betekent in een zaal

Hetzelfde zie ik bij brainstorms, werksessies en congressen. Als de directeur of een bekende spreker zijn mening al heeft gegeven, wordt het stil. Of iedereen knikt mee. Niet omdat ze het eens zijn, maar omdat afwijken ongemakkelijk voelt.

Het gevolg is dat een organisatie besluiten neemt op basis van een draagvlak dat er niet is. Iedereen ging akkoord in de zaal, en bij de koffieautomaat hoor je daarna wat mensen er echt van vonden.

De veelgemaakte fout

De fout die ik het vaakst zie, is goedbedoeld. De leidinggevende opent de sessie met zijn eigen visie, "om het gesprek op gang te brengen". Daarmee is het gesprek meteen gesloten. Een andere klassieker is de vraag "is iedereen het hiermee eens?" in een volle zaal. Bijna niemand steekt dan zijn hand op om te zeggen dat hij het oneens is.

Wat ik eraan doe

• Eerst stemmen, dan praten. Laat iedereen eerst anoniem zijn mening geven, bijvoorbeeld via de smartphone, en toon dan de uitslag. Dan zie je wat de zaal echt vindt.
• Hiërarchie als laatste. Vraag leidinggevenden om pas te reageren als anderen aan het woord zijn geweest.
• Zoek de medestander. Als ik zie dat iemand twijfelt, vraag ik expliciet of iemand er anders over denkt. Eén afwijkende stem maakt het voor anderen makkelijker.

Een aanpak voor je volgende sessie

1. Formuleer de vraag zo dat er echt verschillende antwoorden mogelijk zijn.
2. Laat iedereen anoniem stemmen voordat er iemand iets over heeft gezegd.
3. Laat de uitslag zien en vraag eerst naar de minderheid: wie heeft er anders gestemd, en waarom?
4. Laat de leidinggevende als laatste reageren.

Wat dit betekent voor de opdrachtgever

Wil je bij een werksessie of strategiedag weten wat er echt leeft, huur dan iemand in die dit proces bewaakt. Een facilitator bij een brainstorm of werksessie, een moderator bij een panel of zaalgesprek. In het artikel over de verschillen tussen de rollen lees je welke rol bij jouw sessie past.

Voor de begeleider die zich wil onderscheiden

Dit is ook een van de redenen waarom we jaren geleden begonnen met tools waarmee een zaal anoniem kan stemmen en vragen stellen. Niet om de techniek, maar omdat je zo de echte mening van een groep boven tafel krijgt. Als minder bekende begeleider val je op door precies dat: de opdrachtgever hoort na afloop iets wat hij nog niet wist.